مهدی روزخوش / پژوهنده اندیشه سیاسی غرب

تلقی قومی و نژادی از وطن که نمونههای مهم آن سروده های فردوسی و اسدی طوسی و فرخی سیستانی هستند و اوج آن در شاهنامه فردوسی به رشته نظم کشیده شده است. اگرچه تلقی قومی از وطن که مفهوم «ایرانشهر» بیش از هر مفهوم دیگری نمودار آن است هیچگاه به طور کامل محو نشد، اما پس از حملات ترکان آسیای میانه و به ویژه در روزگار سیطره مغولان و تیموریان بر ایران رو به افول گذاشت و در مقابل روایت اسلامی از وطن دست بالا را پیدا کرد. 2 خوانش اسلامی وطن که در عصر سیطره قبایل ترک تبار غزنوی و سلجوقی و بیش از آن در روزگار مغولان و تیموریان شعرایی همچون انوری امیر معزی سیف فرغانی و... به توصیف آن در اشعار خود پرداخته اند. البته در برخی اشعار ایشان آمیزه ای از هر دو دریافت قومی و اسلامی وطن هم دیده میشود اما تفوق با وطن اسلامی است به رغم آنکه با شروع عصر مدرن از تداول اسلامی وطن کاسته میشود اما همچنان در اشعار برخی سرایندگان معاصر، به ویژه محمد اقبال لاهوری متأثر از آرای سید جمال الدین اسدآبادی احیاگر و مصلح اجتماعی مبلغ نظریه پرداز پان اسلامیسم وحدت ممالک اسلامی روشنترین جلوه حضور خود در شعر فارسی را تداوم میبخشد.