محمدامیر قدوسی

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره‌ی اندیشه سیاسی فقیهان اثرگذار در عصر مشروطه، چیستی رابطه‌ی مشروطیت و مشروعیت در آرای آنان و به‌ویژه باورمندی یا ناباورمندی آنان به ولایت سیاسی و اجتماعی فقیهان است. آنچه می‌توان درباره‌ی میرزای نائینی، بی‌هیچ شک و شبهه‌ای، بیان کرد، باور قطعی او به ولایت سیاسی، اجتماعی فقیهان، دست‌کم، از باب ولایت آنان در امور حسبه است. میرزای نائینی، چنان‌که در کتاب مستطاب تَنبیهُ‌الاُمّة و تَنزیهُ‌المِلّة تصریح کرده است، امور حسبه را به بسیاری از امور سیاسی و اجتماعی گسترش می‌دهد.