مصطفی محقق داماد

شیخ الرئیس ابوعلی سینا در کتاب الإشارات و التنبیهات در آخرین بخش از نمط هشتم پس از آن‌که وجود عشق را در جواهر عاقله و شوق را در برخی از آنها ثابت می‌کند، آنگاه به سریان عشق در جمیع موجودات جسمانی اشاره می‌کند به شرح زیر «فإذا نظرت في الأمور و تأملتها - وجدت لكل شي‌ء من الأشياء الجسمانية كمالايخصه - و عشقا إراديا أو طبيعيا لذلك الكمال - و شوقا طبيعيا أو إراديا إليه- إذا فارقه رحمة من العناية الأولى - على النحو الذي هي به عناية- فهذه جملة و تجد في العلوم المفصلة لها تفصيلا. » وقتی در اشیا نظر بیفکنی و در آن‌ها تأمل کنی برای هرچیز جسمانی کمالی ویژه‌ی خودش می‌یابی و در او عشقی ارادی یا طبیعی بدان کمال می‌یابی و وقتی که از آن دور باشد یک شوق طبیعی یا ارادی به سوی آن دارد. این رحمتی است از عنایت اول به‌نوعی که بدان طریق عنایت است. این را سربسته و مجمل گفتیم که در کتاب‌ها و علوم دیگر به‌تفصیل آمده است.