مصطفی نصیری

پرسش سیاستنامه این است که اندیشه ملی‌گرایانه یا هر تقریری از آن تحت عنوان ایده ایران یا امر ملی تا چه اندازه‌ای می‌تواند به شرایط پیچیده نظام سیاسی و جامعه در مخاطرات پیش‌ رو کمک کند؟ پرسشی که طرح شده، پرسشی بنیادین است که پاسخ به آن نیازمند مقدمات بسیاری است. اولین و مهم‌ترین رهیافت برای پاسخ به پرسش مورد نظر، لزوم ارائه تعریفی از ایرانْ با نظامی از مفاهیم منسجم است. داشتن تعریفی از ملی‌گرایی مستلزم تعریف پیشینی از مفاهیم جدیدی مانند ملت، دولت، کشور، مصالح و منافع ملی است که همگی آن‌ها در ظرف بزرگی به نام ایران، ممکن می‌شود. «ملی‌گرایی» مفهوم جدیدی است که از طریق ترجمه و به‌عنوان برابرنهادی برای مفهوم ناسیونالیسم، از مقطع جنبش مشروطیت، وارد نظام مفاهیم ما شده. بنابراین اصالتی در ایران ندارد. بااین‌حال این مفاهیم خیلی زود جایگاه خود را در نظام مفاهیم باز کرده است. علت این‌که ما نیاز داریم قبل از تعریف مفاهیم جدیدی مانند ملت، دولت، ملی‌گرایی و...، ایران را تعریف کنیم، به این برمی‌گردد که مفهوم ایران بسیار قدیمی‌تر از مفاهیم یادشده است. به سخن دیگر، ما از طریق تعریف ایران، می‌توانیم به تعریف مفاهیم یادشده برسیم، اما برعکس، یعنی راه رسیدن به ایران از طریق مفاهیم جدیدْ مسدود است. از میان اندیشمندانی که به‌صورت روشمند درباره ایران تامل نظری کرده‌اند، شادروان دکتر جواد طباطبایی از جایگاه ویژه و بلامنازعی برخوردار است. به همین دلیل، خواهم کوشید تا در پرتو نظام مفاهیم وی، به این پرسش نزدیک شوم، و در صورت امکان پاسخ بدهم.