نادره جلالی

نود سال پس از مرگ شیخ ابراهیم زنجانی (متوفی 1307ش/1347ق)، یکی از چهره‌های مشهور تاریخ معاصر ایران، داوری‌ها در باب او مختلف و گاه متضاد است: برخی او را «فقیهی متأدب» و در زمره «فضلا، آزادی‌خواهان و روشنفکران زنجان» دانسته‌اند، گروهی از او به عنوان «عالمی بافضل ولی زشت‌کردار» یاد کرده‌اند. شرف‌الدوله (نماینده دوره اول مجلس شورای ملی از سوی مردم تبریز) او را «آدمى بسیار صحیح و طرف اطمینان»، مهدی بامداد «روشنفكر، اما منتسب به فراماسونی» و امام خمینی(ره) «روحانی‌نمایی فاسد و نامهذب» دانسته‌اند. زنجانی از جمله اندک شماری از طبقه روحانی است که خاطرات و آرا و اندیشه‌های خود را کمابیش به‌تفصیل نوشته ‌و مقالات و کتاب‌هایی هم درباره وی منتشر شده است، اما همچنان جای پژوهشی جامع، شامل بررسی همه‌جانبه ابعاد زندگی، اندیشه و مواضع فکری و سیاسی او، خالی است. بدیهی است چاپ و نشر رسالات منتشرناشده او و مطالعه و تحقیق هریک از آنها بر دامنه و عمق اطلاعات پژوهشگران خواهد افزود و می‌تواند بسیاری از نکات مبهم درباره اندیشه و عملکرد او را روشن ‌کند.