فرهنگ رجایی
یکی از شاخصههای دورانهای بحران و زوال، تعطیل شدن «عوامل پایداری» سامان جمعی است که برای زندگی بشر روی زمین مهمترین ضرورت است. شیخ اجل حضرت سعدی بیان عمیق و هشداردهندهای دارد: «سه چیز پایدار نماند: مال بیتجارت، علم بیبحث، و مُلک بیسیاست» (گلستان، باب هشتم: حکمت شمارهٔ ۷). این شش متغیر را باید بسیار جدی گرفت. سه متغیر مستقلِ «مال، علم، و مُلک» سه ستون بنای زندگی جمعی روی زمین است: مال سرمایهٔ امنیت و آسایش؛ علم سرمایهٔ طراوت و سرزندگی؛ و مُلک سرمایهٔ مکانی، ساحت، و امالقرای تجمع انسانی است. سه متغیر وابستهٔ «تجارت، بحث، و سیاست» موتور، شتابنده و حافظ حیات، پویایی و جاودانگی تجربهٔ زندگی آدمی روی زمیناند. این بصیرت حضرت سعدی جنبهای مهم و روشنکنندهای از قانون عقل جهانداری را در اختیار میگذارد. دور واقع با آنها میتوان اصل کلی زیر را صورتبندی کرد: هر سامان جمعی که در پی آفرینش وضعیتی است که مال فراوان، علم شکوفا، و ملک آبادان باشد، چارهای جز این ندارد که تجارتی پررونق، معرکهٔ بحث و آرای زنده و پویا، و سیاستی شفاف و مبتنی بر شایستگی داشته باشد.