روح‌الله اسلامی

در شکل‌گیری خردگرایی و عصر طلایی که «ریچارد فرای» به‌عنوان میان‌پرده ایرانی از آن یاد می‏کند، سامانیان نقش مهمی دارند. حکومت‏‌های محلی که درون نظام خلافت شکل می‏گرفتند، نقش مهمی در شکل‌دهی به استقلال فکری ایفا می‏کردند. آل بویه، سامانیان، طاهریان، صفاریان، غزنویان و سلجوقیان هر یک به درجاتی پس از کاهش قومیت‏‌گرایی و عصبیت برآمده از آن به سمت حمایت از دانشمندان و هنر و فرهنگ ایرانی حرکت می‏کردند. نظام خلافت مبتنی بر قبیله‏‌گرایی بود و توانایی تطبیق با عرف جوامع شهری و فرهنگ مدنی را نداشت. حکومت‏‌های محلی با سرعت بالاتری، عرف ایرانی را که مبتنی بر رواداری، خردگرایی و مردم‌آزاری نکردن بود، قبول می‏کردند و از تعصب و غارت فاصله می‏گرفتند.