سیدمصطفی محقق داماد

حکمای باستان، فلسفه را به نوعی تعریف می‏کردند که جامع همه علوم بود. حکمت را به حکمت نظری و عملی و حکمت عملی را به سه‏ بخش سیاست مدن، تدبیر منزل و اخلاق تقسیم می‌‏کردند. حکیمان اسلامی بعد از ورود دانش یونان به تمدن اسلامی، در بخش‏‌های دیگر با دست باز وارد شدند، اما در حوزه سیاست مدن، جز فارابی و اندکی هم ابن‌سینا، کاری ارائه ندادند. علت این بود که متصدی این بخش، فقیهان شدند و فقیهان از نگاه فقه به سیاست پرداختند. در جامعه شیعی حتی فقیهان هم از موضع فقهی چندان به سیاست علمی بپردازند. البته گاه‌وبیگاه در سیاست دخالت می‏‌کردند اما از منظر نظریه‏‌پردازی فقهی نبود، بلکه گاهی منتقدانه و گاهی مؤیدانه موضع می‏گرفتند؛ حکومت وقت را گاهی تایید و گاهی رد می‌‏کردند. در رأس قرن حاضر در ایران ما نهضتی رخ داد که رهبرانش روحانیون و فقهای بزرگ بودند. این نهضت تحت عنوان نهضت مشروطه‌خواهی با خواسته تحقق مجلس قانون‏گذاری و تنظیم قانون اساسی‌‏ای که حاوی حقوق ملت و تشکیل دادگستری بر پایه قانون مدون باشد، شکل گرفت.