مهدی روزخوش

ما برای تحلیل متن سیاحت‌نامه از روش تحلیل مضمون (تماتیک) استفاده کرده‌ایم. تحلیل تماتیک بدین معناست که متن بر پایه سوالات مشخصی که از آن پرسیده می‌شود، بازخوانی شود. این روشی آشنا در پژوهش اجتماعی و سیاسی است (ر.ک به مدخل‌هایی با عنوان تحلیل تماتیک در کتاب Mills et al, 2000). البته میان تحلیل تماتیک در علوم اجتماعی با همین رویکرد در اندیشه سیاسی یا برخی پژوهش‌های تاریخی تفاوت وجود دارد. بدین معنا که در علوم اجتماعی گاهی تأکید بر تکنیک‌هایی همچون تدوین شبکه مضامین است، اما در پژوهش‌های تاریخی و تاریخ اندیشه تلاش محققان عمدتاً بر بیرون کشیدن تم‌ها یا مضامین عمده و سپس ارائه شاهد مثال‌هایی از درون متن برای مستند و مستدل ساختن مضامین ادعایی متمرکز می‌شود. به همین دلیل معمولاً با نقل‌قول‌هایی از متنِ مورد بررسی در تأیید استدلال‌های نویسنده مواجه می‌شویم. میزان استحکام استدلال‌ها از این برمی‌آید که چقدر نویسنده بتواند در ساختن یک تصویر کلی منسجم از متن یا متون مورد بررسی کامیاب باشد و تا چه حد در مستدل و مستند و معقول جلوه دادن ادعاهای خویش موفق عمل کند. چنان‌که در منابع روش تحقیق و از جمله کتاب فوق‌الذکر آمده است، تحلیل مضمون به لحاظ منطق معرفت‌شناختی خنثی است و می‌تواند با چارچوب‌های تحلیلی مختلف مثلاً اشکال متفاوت رویکرد هرمنوتیکی یا تحلیل گفتمان و... سازگار افتد.