مهدی صادقی
تا دههی گذشته جهانِ تکقطبی آمریکایی میتوانست زیربنایی برای نوعی اتحاد اسلامی فراهم کند. اما اکنون که آن دولتِ بیدار خوابیده است، عرصه برای تُرکتازی نوعثمانیسم، جبهه ابراهیم و دیگر ماجراجویان منطقهای باز شده است. در این فضا اگر ما همچنان به ایده امت اسلامی چنگ بزنیم ممکن است از این نظم نوظهورِ جهان اسلام به کلی عقب بمانیم. به همین مناسبت نگارنده در این یادداشت بر آن است تا با ایضاح تبار ایده امت اسلامی، از شرایط امکان آن سخن بگوید. باید نشان داد که پیش از مواجهه جهان اسلام با نظام-جهان نوین اروپایی ایده امت اسلامی اساسا چه معنایی داشته است و تاثیر قدرتهای قاهر غربی در شکلگیری این ایده چه بوده است. همچنین جای سوال است که چرا در دهههای 40 و 50 شمسی بار دیگر، پس از لحظه سیدجمالالدین اسدآبادی، این ایده در میان روشنفکران ایرانی به مسئله بدل میشود؟ آیا حضور مطلقه و زیادهخواهانه ایالات متحده در ایرانِ پیش از انقلاب اسلامی دَخلی در توفیق مجدد ایده اتحاد اسلامی در ایران داشته است؟ پرسش مهم اما این است که دنبال کردن ایده امت اسلامی در جهان چندقطبی پساآمریکایی چه خطراتی میتواند برای ما داشته باشد؟ آیا اینکه در این دو دهه نسبت به تحرکات همسایگانمان در مرزهای ایران فرهنگی اعتنای چندانی نداشتیم، ناشی از سیطره این ایده در سپهر سیاستگذاری ما نبوده است؟ در زیر تلاش میکنم به این پرسشها پاسخ دهم.