محسن مدیرشانه‌چی

شاید نامدارترین وزیر ایرانی در ایران پیش از اسلام بزرگمهر یا بوذرجمهر وزیر باتدبیر ساسانیان باشد که افزون بر واقعیات تاریخی افسانه‌ها و داستان‌هایی نیز در باب زندگی و بزرگی وی شکل گرفته است. در منابع تاریخی عربی و فارسی نام وزیران دیگری از این دوران همچون ابرسام، مهرنرسی، سورن و پهلو ذکر شده است (سعدالله یف، 1378: 114). پس از اسلام، وزارت (فردی و خاندانی) در مقام نهادی مؤثر و تعدیل کننده و توازن بخش – آن‌چنان‌که در آغاز بحث اشاره شد – بارزتر از همه نخست در آل برمک یا برامکه در عصر خلافت عباسیان بر ایران و دیگر مناطق جهان اسلام متجلی شد. برمکیان نسب به برمک می‌بردند که گویا در بلخ می زیست و ریاست بتکده یا آتشکده بلخ را داشت و در اواخر عصر اموی اسلام آورد (حقیقت، 1353: 1005). برمکیان چنان قدرت و نفوذی یافته بودند که خلیفه در بسیاری از موارد خصوصاً عزل و نصب دیوانیان تحت الشعاع آنان قرار داشت. برامکه به احیا و گسترش هویت ایرانی و پشتیبانی از دانشمندان ایران و شیعیان و توجه خاص به خراسان و خراسانیان و عمران و آبادانی این خطه پرداختند.