سیدجواد طباطبایی

تا زمانی که نتوان دریافت دقیقی از تمایزهای اساسی میان اسلام و مسیحیت پیدا کرد، راه اصلاح دینی متمایز اسلام هموار نخواهد شد، چنانکه بیشتر اصلاح‌طلبان دینی و احیاگران در یک سدهٔ اخیر چنین دریافتی پیدا نکرده‌اند و تفسیرهای جدید از اسلام میان سکولاریسم و دین ایدئولوژیکی در نوسان بوده است. به نظر من، اگر بتوان از اصلاحی در اسلام شیعی سخن گفت، باید به تجربهٔ مشروطیت در ایران بازگشت که پیشگامان آن متوجه این نکتهٔ اساسی شده بودند که در تشیع، نمی‌توان سنت را از نص جدا کرد. چنانکه در جای دیگری نیز گفته‌ام، مشروطیت تجربهٔ مهمی در عمل بود که تاکنون تدوین نظریه‌ای برای آن ممکن نشده است. تجربهٔ مشروطیت و مذاکرات مجلس اول برای فراهم آوردن مقدمات یک نظام قانونی بین این است که فهم سران مشروطه‌خواهی که به تدریج به نظریهٔ عمومی مشروطیت تبدیل شد، در حدِ وسطی میان اسلام ایدئولوژیکی و سکولاریسم تدوین شد. اینان، به جای اینکه کوشش کنند به سکولاریسم برگردند، نص را با امکانات استنباطی سنت، در معنای شیعی که توضیح دادم، فهمیدند.