رابعه موحد

اذهان بیدار ایران، روز پنج‌شنبه بیست و یکم آذر ماه ۱۳۲۵ را فراموش نخواهند کرد؛ روزی که به عنوان روز نجات آذربایجان شناخته می‌شود. وقایع آن روزگار تلخ، مخصوصاً در ذهن ما آذری‌ها با نقل خاطرات بازماندگان آن روزگار عجین شده است. اعدام‌ها و شکنجه‌ها، ویرانی‌ها و خیانت‌هایی که جلوی چشم مردم کوچه‌بازار، شهر و روستاهای خودمان اتفاق افتاده است، و حکایت‌هایی که گاهی مربوط به پدربزرگ‌هایمان و گاه مربوط به همسایه‌ی بغلی و گاه بقال پیر سر کوچه‌ی ما بود. ما آذری‌ها حکایت‌ها شنیده‌ایم از گروه‌بندی‌هایی که از قهوه‌خانه‌ها و کارخانه‌ها و مزارع برخاسته و رنگ بیگانگی به خود گرفته است. به یکباره عده‌ای خلق و عده‌ای ضدخلق شده‌اند. عده‌ای فدایی شده و تفک بر دوش، و عده‌ای حیران و نگران چشم به راه قهرمانانی مانده‌اند که تا چند روز پیش یکی اوستا فرج بود، دیگری پولاد قهوه‌چی، و آن دیگری احمد و محمود. و ما آن دوران را که مبدأ بسیاری از سخنان مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها بود به نام «توده‌ای‌لی» می‌شناختیم (دوران توده‌ای‌ها). دورانی که رنگ صحبت‌ها، خاطره‌ها و حکایت‌هایشان را تیره و تار کرده بود، زیرا اضطراب سهمگینی را به زندگی‌شان تحمیل و در حافظه‌ی آشکار و ناآشکارشان حک کرده بود.