روح‌الله اسلامی

مسکویه همانند همه اندرزنامه‌های ایرانی اعتقاد دارد که سیاست ظاهر است و بر جان انسان‌ها سلطه امکان‌پذیر نیست. دو مقصود از این عبارت حاصل است: اول اینکه حکومت آگاه باشد علت اطاعت مردم ترس است و دوم اینکه بر نیت‌ها و ذهن مردم حکمرانی کردن ناممکن است. در وصیت بزرگمهر به کسری آمده است: «و بدان به درستی که حکومت و سلطنت ملوک دنیا نیست به جز بر بدن‌ها و ظاهر امور کسانی‌که آن ملوک بر ایشان حکومت و مالکیت دارند و اما بر باطن و نیت‌های رعیت و آنچه غایب است از نظر ایشان از امور رعیت، هیچ راهی نیست ملوک را بر آنچه غایب است از نظر ایشان زیرا که آن در غیب است و پنهان و پوشیده است از ملوک و غیر ملوک. بنابراین سزاوار نیست مر ملوک را گرفت کردن بر رعیت جز بر آنچه ظاهر و آشکار است برایشان از حال رعیت، می‌باید گمان و ظن را درباره ایشان ترک کنند و به مجرد ظن و گمان بر ایشان گرفت نکنند زیرا که ظن و تخمین به تهمت کشد و تهمت به بلاها دعوت می‌کند.» (مسکویه، ۱۳۶۹: ۸۷).