سیدجواد طباطبایی

جنبش مشروطه‌خواهی مردم ایران، اگر از برخی اصلاحات سیاسی در ترکیه و ژاپن صرف نظر کنیم، نخستین «انقلاب» مشروطه در بیرون کشورهای غربی، یعنی در آسیا، و بویژه در جهان اسلام بود. پیش از آن‌که خود ایرانیان تاریخ انقلابی را بنویسند که ایران را در عداد کشورهای دارای قانون اساسی درآورد، یعنی ایران را به حکومت قانون تبدیل کرد، این حادثۀ تاریخی مهم نظر اروپاییان را جلب کرده بود. اگرچه در دهه‌های پیش از پیروزی جنبش مشروطه‌خواهی نظر شمار اندکی از ایرانیان، از ملکم خان تا میرزا فتح‌علی آخوندزاده و میرزا یوسف خان مستشارالدوله، به اهمیت و جایگاه نظام قانونی جلب شده بود، اما، اگر از استثنای مهم رسالۀ یک کلمۀ میرزا یوسف خان صرف نظر کنیم، هیچ یک از اینان اهل علم حقوق نبودند و در این مباحث اهل ظاهر بودند. اینان را از این حیث اهل ظاهر می‌خوانم که با نظری به ظاهر کشورهای اروپایی یا در مرزهای اروپا، انگلستان برای ملکم خان و روسیه و تفلیس برای آخوندزاده، به اهمیت قانون پی برده بودند و قانون‌خواهی آنان از تقلید ظاهر دگرگونی‌های کشورهای اروپایی فراتر نمی‌رفت.