ابوالفضل کوجاداغ

پیشگفتار حجت الاسلام و المسلمین دکتر رسول جعفریان از شگفتی های ملل و نحل، در آمدن یک مذهب به شکل های مختلف و با نگره های متفاوت است، به طوری که در هر برهه و زمانی، وجهی در آن برجسته شده، و در یک منطقه ویژه، در میان افرادی خاص از یک قوم و طایفه باقی می ماند، در حالی که در نقاط دیگر، شکل دیگری از آن مذهب تداوم می یابد. کتاب «فرق الشیعه» نوبختی یا «المقالات و الفرق» اشعری که هر دو در واقع، یک اثر با اندکی تفاوت هستند، تغییرات تاریخی در مذاهب شیعی را در سه قرن اول دنبال کرده و نکات مهمی را از علل و عوامل آن یادآوری کرده‌اند. در میان این فرقه‌ها، غالیان، در مقابل جناح معتدل، بسیار فعال می نمایند و در دهها شکل و فرقه و گرایش خود را ظاهر می سازند. در ظاهر به نظر می رسد، بیشتر آن گرایشها ابتر می‌مانند، اما فی الواقع، مدل فکر چنان است که گویی از این فرقه به فرقه دیگر می‌رود و در بستر تاریخ ادامه