به کوشش رسول جعفریان

تعامل میان حوزه های علمیه شیعی تابعی از سه امر بوده است: نخست شکل گیری حوزه‌های شیعی در مراکز مذهبی، دوم امنیت سیاسی برای شیعیان که معمولا در طول تاریخ دشوار بدست می‌آمده و فراز و نشیب داشته است. سوم سنت‌های آموزشی و علمی و تمرکز علم در یک نقطه مشخص در طول سالیان. اینها هیچ کدام وجه دایمی و همیشگی نداشتند، اما در تعیین تکلیف و فراهم کردن زمینه برای تبدیل یک محیط جهت ایجاد و تداوم حوزه علمیه نقش مهمی دارند. این که در نجف و کربلا و قم و مشهد، حوزه‌های علمی رواج داشته‌اند، نکته اول را نشان می‌دهد، هرچند کلیت ندارد. این که حوزه علمی شیعه، از بغداد در میانه قرن پنجم هجری به نجف کوچ می‌کند، در یک مقطع تاریخی آن هم توسط و با تصمیم شیخ طوسی، نشانگر قوّت امر اول و دوم است. این که حوزه علمیه اصفهان در دوره نادری و زند به تدریج به نجف کوچ می‌کند، باز نشأت گرفته از امر اول و دوم است. در کنار اینها